Płatności natychmiastowe

Systemy płatności w czasie rzeczywistym (RTP)

to zaawansowane elektroniczne systemy płatnicze, które umożliwiają natychmiastowy transfer i rozliczenie środków pomiędzy bankami i instytucjami finansowymi. Poniżej przedstawiono ogólny sposób ich działania:

Integracja z bankami: Systemy RTP są zintegrowane z bankami za pomocą bezpiecznych, znormalizowanych protokołów komunikacyjnych. Integracje te umożliwiają bankom wysyłanie i odbieranie do systemu RTP oraz z tego systemu dyspozycji płatniczych i potwierdzeń. Integracja ta opiera się zazwyczaj na standardach międzynarodowych, takich jak ISO 20022, które umożliwiają pełną wymianę danych.

Przekazywanie dyspozycji płatniczych: Gdy klient inicjuje płatność, bank nadawcy przekształca to zlecenie w komunikat zgodny z systemem RTP. Komunikat ten zawiera wszystkie niezbędne dane, takie jak kwota, dane rachunku odbiorcy oraz wszelkie dodatkowe szczegóły transakcji.

Odbiór i przetwarzanie dyspozycji płatniczych: Po otrzymaniu dyspozycji płatniczej od banku nadawcy system RTP waliduje transakcję. Obejmuje to kontrolę dostępności środków, wykrywanie nadużyć oraz weryfikację zgodności z wymogami regulacyjnymi.

Komunikacja z bankiem odbiorcy: Po walidacji system RTP przekazuje szczegóły transakcji do banku odbiorcy. Odbywa się to w czasie rzeczywistym, co umożliwia natychmiastowe przetworzenie.

Natychmiastowa dostępność środków: Jedną z cech charakterystycznych systemów RTP jest to, że bank odbiorcy uznaje rachunek odbiorcy natychmiast po otrzymaniu potwierdzenia z systemu RTP. Środki są udostępniane odbiorcy do dyspozycji bez jakiegokolwiek opóźnienia.

Rozrachunek środków pomiędzy bankami:

• Rozrachunek śróddzienny: niektóre systemy RTP dokonują rozrachunku każdej płatności indywidualnie w pieniądzu banku centralnego (np. FedNow, TIPS i NPP); inne ewidencjonują kwoty netto należne od poszczególnych banków uczestniczących, często w oparciu o środki wniesione z góry (prefunding).
• Rachunki w banku centralnym: Po zakończeniu określonego okresu rozliczeniowego pozycje netto są rozliczane za pośrednictwem rachunków prowadzonych przez banki w banku centralnym. Rachunek każdego banku jest obciążany lub uznawany kwotą jego pozycji netto.
• Zarządzanie płynnością: Banki zarządzają swoją pozycją płynnościową w ciągu dnia, aby zapewnić wystarczające środki na realizację zobowiązań rozrachunkowych.

Potwierdzenie i powiadomienie: Po przetworzeniu transakcji system RTP wysyła komunikat potwierdzający do obu banków. Banki powiadamiają następnie swoich klientów (nadawcę i odbiorcę) o zrealizowaniu transakcji.

Prowadzenie ewidencji i uzgadnianie: oba banki aktualizują zapisy dotyczące transakcji do celów księgowych i uzgodnieniowych. Zapewniają, że wszystkie transakcje przetwarzane za pośrednictwem systemu RTP są dokładnie odzwierciedlone w ich systemach.

Podsumowując, system RTP pełni rolę pośrednika, który umożliwia komunikację w czasie rzeczywistym oraz przetwarzanie transakcji między bankami. Proces rozrachunku, który zazwyczaj odbywa się za pośrednictwem rachunków prowadzonych w banku centralnym, zapewnia zrównoważenie pozycji poszczególnych banków, a tym samym utrzymanie integralności i stabilności systemu finansowego.

Systemy płatności w czasie rzeczywistym działają obecnie w kilkudziesięciu krajach we wszystkich regionach świata.

Przegląd wybranych największych i powszechnie znanych systemów płatności natychmiastowych na świecie wraz z krótkim opisem każdego z nich:

Ameryka Północna

• FedNow Service (USA): opracowany przez Rezerwę Federalną, działa od lipca 2023 r.
• System Real-Time Payments (RTP) firmy The Clearing House (USA): uruchomiony w 2017 r., oferuje płatności w czasie rzeczywistym dla instytucji finansowych.
• Interac e-Transfer (Kanada): umożliwia osobom fizycznym i przedsiębiorstwom natychmiastowe wysyłanie i otrzymywanie środków.

Europa:

• TARGET Instant Payment Settlement (TIPS): System prowadzony przez Eurosystem od 2018 roku, rozliczający płatności natychmiastowe w pieniądzu banku centralnego przez całą dobę.
• UK Faster Payments Service: uruchomiony w 2008 roku, umożliwia niemal natychmiastowe płatności w Wielkiej Brytanii.
• SIC (Szwajcaria): System RTGS Szwajcarskiego Banku Narodowego, działający od 1987 r.; płatności natychmiastowe we frankach szwajcarskich od sierpnia 2024 r.
• Express Elixir (Polska) – System prowadzony przez KIR od 2012 r., dostępny całodobowo.
• BiR (Szwecja) – system czasu rzeczywistego Bankgirot, uruchomiony w 2012 r.
• Swish (Szwecja) – system płatności mobilnych umożliwiający natychmiastowe przelewy
• Straksclearing (Dania) – natychmiastowy system rozliczeń obsługiwany przez Nets od 2014 r. do 2025 r., kiedy to natychmiastowe płatności w koronach duńskich zostały przeniesione do TIPS.

Azja:

• Unified Payments Interface (UPI) w Indiach: system płatności w czasie rzeczywistym, umożliwiający transakcje międzybankowe.
• IMPS (Indie) – System prowadzony przez NPCI od 2010 r., dostępny całodobowo.
• Chiński System Płatności Bankowości Internetowej (IBPS): prowadzony przez Ludowy Bank Chin od 2010 roku na potrzeby internetowych przelewów międzybankowych.
• FAST (Singapur) – wprowadzony w 2014 r.; powiązany z PayNow w zakresie płatności na podstawie identyfikatora zastępczego.
• KFTC (Korea Południowa) – Korea Financial Telecommunications & Clearings Institute prowadzi krajową sieć przelewów międzybankowych w czasie rzeczywistym.
• Zengin System (Japonia) – działa od 1973 roku, dostępny 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu od 2018 roku.
• PromptPay w Tajlandii; wprowadzony: 2017; płatności mogą być adresowane na krajowy numer identyfikacyjny lub numer telefonu komórkowego.

Afryka:

• Południowoafrykański system Real-Time Clearing (RTC): umożliwia przetwarzanie płatności międzybankowych w czasie rzeczywistym.
• Nigeryjski system NIBSS Instant Payments (NIP): zapewnia usługi płatności natychmiastowych między bankami w Nigerii.
• GhIPSS Instant Pay (Ghana): Natychmiastowe przelewy międzybankowe obsługiwane przez Ghana Interbank Payment and Settlement Systems.

Australia:

• New Payments Platform (NPP): Uruchomiona w 2018 roku platforma umożliwiająca natychmiastowe przekazywanie środków pomiędzy bankami.

Ameryka Łacińska:

• Brazylijski PIX: uruchomiony przez Bank Centralny Brazylii, oferuje natychmiastowe płatności 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu.
• SITRAF (Brazylia) – system transferów środków prowadzony przez Núclea (dawniej CIP) od 2002 roku.
• SPEI (Meksyk) – system przelewów międzybankowych Banco de México, wprowadzony w 2004 r. i dostępny przez całą dobę, 7 dni w tygodniu.
• TEF (Chile) – internetowe przelewy międzybankowe, dostępne całodobowo, 7 dni w tygodniu.
• Transfiya (Kolumbia): przelewy na numer telefonu obsługiwane przez ACH Colombia; Banco de la República buduje krajowy system płatności natychmiastowych Bre-B.

Bliski Wschód:

• CliQ (Jordania): Płatności natychmiastowe obsługiwane przez JoPACC, adresowane za pomocą aliasu lub numeru telefonu komórkowego.
• Fawri+ (Bahrajn): natychmiastowe przelewy międzybankowe, obsługiwane przez BENEFIT od 2015 r.

Model hub-centric jest najczęściej stosowany. Model ten centralizuje proces rozliczeń w izbie rozliczeniowej, działając w ramach zbliżonych do czasu rzeczywistego. Zazwyczaj obejmuje czteroetapową sekwencję: po pierwsze, bank inicjujący przekazuje izbie rozliczeniowej zlecenie płatnicze; po drugie, izba rozliczeniowa przekazuje to zlecenie bankowi odbiorcy; po trzecie, bank odbiorcy odsyła do izby rozliczeniowej potwierdzenie płatności; po czwarte, izba rozliczeniowa przekazuje to potwierdzenie bankowi inicjującemu. Kluczowa rola izby rozliczeniowej obejmuje weryfikację transakcji, obliczanie pozycji rozliczeniowych oraz pośredniczenie w przekazywaniu dyspozycji płatniczych między bankami. Po pomyślnym przetworzeniu dyspozycji płatniczej banki beneficjentów księgują transakcję i aktualizują rachunek beneficjenta. Podobnie banki płatników księgują transakcję i aktualizują rachunek płatnika po otrzymaniu potwierdzenia płatności. Rozliczenia w tym modelu są zwyczajowo dokonywane na zasadzie odroczonego rozrachunku netto, wielokrotnie w ciągu dnia, w celu ograniczenia ryzyka kontrahenta.

Istotne jest, że model ten znajduje wyraz we wdrożeniu w singapurskiej sieci płatności FAST oraz w brytyjskim systemie Faster Payment System.

Jak wskazano w poprzedniej części, System Płatności w Czasie Rzeczywistym (RTP) różni się od hurtowego mechanizmu płatniczego znanego jako system rozrachunku brutto w czasie rzeczywistym (RTGS). W przeciwieństwie do RTP, który zazwyczaj rozlicza transakcje w trybie odroczonego rozrachunku netto co najmniej raz dziennie, w modelu skoncentrowanym wokół centralnego węzła, system RTGS jest w niektórych państwach dostosowany do obsługi zarówno transakcji o niskiej, jak i wysokiej wartości. Dostosowanie to może wynikać z niewielkich wolumenów płatności detalicznych lub z przebiegu ewolucji danego systemu.

Godnym uwagi przykładem tego modelu jest szwajcarski system SIC, który wykorzystuje RTGS do obsługi zarówno płatności detalicznych, jak i płatności o dużej wartości. Podobnie japoński system Zengin przetwarza transakcje o wysokiej i niskiej wartości w ramach tej samej infrastruktury rozliczeniowej. W systemie tym transakcje są rozdzielane według wartości: transakcje o wartości równej lub wyższej niż 100 milionów JPY są kierowane przez RTGS, natomiast niższe są przetwarzane w systemie odroczonego rozrachunku netto (DNS). Kolejnym przykładem jest meksykański SPEI, który przeprowadza kompensację wielostronną w odstępach kilku sekund w celu przetwarzania zarówno płatności o dużej wartości, jak i detalicznych.

Ostatnim archetypem systemów płatniczych jest model rozproszony, charakteryzujący się dwustronnym rozliczaniem płatności bezpośrednio między bankiem płatnika a bankiem odbiorcy.

Australijska platforma New Payment Platform (NPP) jest przykładem takiego modelu. Zamiast odroczonego rozrachunku netto każda płatność NPP jest rozliczana odrębnie i natychmiast w pieniądzu banku centralnego za pośrednictwem Fast Settlement Service (FSS) Banku Rezerw Australii, który działa całodobowo, równolegle z jego systemem RTGS.

Natychmiastowy przelew SEPA (SEPA Instant Credit Transfer)

W UE przelewy natychmiastowe w euro realizowane są zgodnie ze schematem SEPA Instant Credit Transfer (SCT Inst) Europejskiej Rady ds. Płatności, uruchomionym w listopadzie 2017 r. Usługa jest dostępna przez 24 godziny na dobę, 365 dni w roku, a dostawca usług płatniczych (PSP) odbiorcy musi w ciągu dziesięciu sekund potwierdzić, czy środki zostały udostępnione odbiorcy. Schemat nie przewiduje już maksymalnej kwoty. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie płatności natychmiastowych (UE) 2024/886 dostawcy usług płatniczych w strefie euro muszą od stycznia 2025 r. umożliwiać odbieranie płatności natychmiastowych, a od października 2025 r. ich wysyłanie, po cenie nie wyższej niż w przypadku standardowych przelewów oraz z weryfikacją odbiorcy płatności (Verification of Payee).

Jeśli chcą Państwo dowiedzieć się więcej o tym, jak przekazywać środki za pośrednictwem systemu bankowości korespondencyjnej, prosimy o kontakt z naszym Dyrektorem ds. Bankowości korespondencyjnej, M. Amri Elarisse

Różnice między RTP a ACH

Kluczowe różnice między systemem płatności w czasie rzeczywistym (RTP) a systemem Automated Clearing House (ACH) dotyczą szybkości przetwarzania, rozrachunku transakcji i zastosowań. Oto główne różnice:

1. Szybkość przetwarzania:

System RTP:

• Szybkość:Transakcje są przetwarzane i rozliczane niemal natychmiast, zazwyczaj w ciągu kilku sekund.
• Dostępność: System działa przez całą dobę, 7 dni w tygodniu, 365 dni w roku, co umożliwia nieprzerwane przetwarzanie transakcji.

System ACH:

• Szybkość: Transakcje są przetwarzane partiami, a ich rozliczenie może trwać od kilku godzin do kilku dni.
• Dostępność: działa w godzinach pracy banków, z określonymi oknami przetwarzania w dni robocze.

2. Rozliczanie transakcji:

System RTP:

• Rozrachunek: transakcje są rozrachowywane w czasie rzeczywistym, co oznacza, że środki są natychmiast dostępne dla odbiorcy po zrealizowaniu transakcji.
• Ostateczność rozliczenia: transakcje są nieodwołalne po ich zakończeniu.

System ACH:

• Rozliczenie: Wykorzystuje przetwarzanie wsadowe, zazwyczaj rozliczając transakcje w kilku partiach w ciągu dnia (ACH tego samego dnia) lub następnego dnia.
• Ostateczność rozliczenia: transakcje mogą zostać cofnięte lub anulowane w okresie przetwarzania.

3. Zastosowania:

System RTP:

• Zastosowanie: Idealne rozwiązanie dla pilnych płatności, takich jak płatności między osobami fizycznymi (P2P), płatności rachunków oraz transakcje między przedsiębiorstwami (B2B) wymagające natychmiastowego potwierdzenia.
• Przykłady: RTP i FedNow w USA, Faster Payments w Wielkiej Brytanii, SCT Inst w strefie euro oraz Pix w Brazylii.

System ACH:

• Zastosowanie: Odpowiednie dla transakcji niepilnych, takich jak wypłaty wynagrodzeń, cykliczne płatności rachunków, wpłaty bezpośrednie i płatności na rzecz dostawców.
• Przykłady: wypłata wynagrodzeń w formie polecenia przelewu, opłaty za media, spłaty kredytów hipotecznych oraz cykliczne usługi subskrypcyjne.

4. Koszt:

System RTP: opłaty różnią się w zależności od systemu; niektóre są wyższe niż w przypadku płatności wsadowych, inne, takie jak Pix dla osób fizycznych oraz SCT Inst na zasadach unijnych, nie kosztują więcej niż standardowe przelewy.

System ACH: Na ogół niższe opłaty wynikające z przetwarzania wsadowego i opóźnionego rozrachunku.

5. Bezpieczeństwo i Compliance:

System RTP:

• Bezpieczeństwo: Wykorzystuje zaawansowane szyfrowanie i środki ochrony w celu zabezpieczenia transakcji w czasie rzeczywistym.
• Compliance: konieczność przestrzegania rygorystycznych standardów regulacyjnych ze względu na natychmiastowy charakter transakcji.

System ACH:

• Bezpieczeństwo: Również stosuje silne protokoły bezpieczeństwa, jednak koncentruje się bardziej na ochronie transakcji przetwarzanych wsadowo.
• Zgodność z przepisami: przestrzeganie regulacji ustanowionych przez podmioty takie jak Nacha (dawniej National Automated Clearing House Association) w Stanach Zjednoczonych, co zapewnia bezpieczne przetwarzanie i rozrachunek.