Rachunki pozaksięgowe w bankowości międzynarodowej

Rachunki pozaksięgowe w bankowości międzynarodowej

Wprowadzenie i wyjaśnienie pojęć

Wyrażenie „rachunek pozaksięgowy” (off-ledger account), tj. rachunek niewykazywany w głównej księdze rachunkowej instytucji kredytowej, jest w ortodoksyjnym języku bankowości stosowane sporadycznie. Istnieją jednak zbliżone konstrukcje, zwykle klasyfikowane jako pozycje pozabilansowe lub obejmowane strukturami bankowości cienia. Ponadto nowoczesne architektury oparte na blockchainie wykorzystują transakcje off-chain, w których pozycje przypisane bankom są rejestrowane poza wspólną rozproszoną księgą.

Poniższa analiza przedstawia główne typologie takich struktur pozaksięgowych – z jednej strony tradycyjne rachunki pozabilansowe lub administracyjne, z drugiej zaś rozwiązania off-chain oparte na DLT – oraz omawia ich traktowanie w różnych jurysdykcjach (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Szwajcaria, Singapur, Luksemburg oraz wybrane offshore'owe centra finansowe), wraz z właściwymi reakcjami regulacyjnymi. Wyraźnie rozróżniono (i) konstrukcje prawnie uznane i regulowane oraz (ii) nielegalne lub oszukańcze pseudomodele, w tym rzekome „tajne” rachunki o wysokiej stopie zwrotu lub tzw. Private Placement Programmes.

Rodzaje konstrukcji poza księgami – przegląd

Pozycje pozabilansowe / pozaksięgowe w sprawozdaniach finansowych banków konwencjonalnych

W sprawozdawczości finansowej pozycje pozabilansowe oznaczają aktywa i zobowiązania, które nie są wykazywane bezpośrednio w bilansie. Zazwyczaj są to pozycje warunkowe lub aktywa powiernicze, które mają znaczenie ekonomiczne dla banku, lecz zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości nie są ujmowane jako pozycje bilansowe. Przykłady obejmują gwarancje, zobowiązania kredytowe, instrumenty pochodne oraz niektóre formy środków powierniczych.

W Luksemburgu na przykład aktywa klientów przechowywane w ramach powiernictwa są z mocy ustawy wyodrębnione z własnego majątku banku i nie są ujmowane w jego bilansie; stanowią odrębną masę powierniczą, chronioną na wypadek niewypłacalności. Podobnie w Szwajcarii depozyty fiducjarne (lokaty zagraniczne utrzymywane w imieniu banku, lecz na rachunek i ryzyko klienta) są od 1974 r. wykazywane jako pozycje pozabilansowe.

Co istotne, takie pozycje pozabilansowe są w pełni udokumentowane w wewnętrznych rejestrach instytucji; jedynie nie figurują w opublikowanym bilansie i, tam gdzie jest to wymagane, są ujawniane w notach objaśniających. Struktury te są często wykorzystywane do przeniesienia lub wyodrębnienia ryzyka albo do osiągnięcia określonych celów podatkowych lub strukturalnych, nie służą jednak temu, by umożliwiać nieprzejrzystość w rozumieniu nieujawnionych, nieksięgowanych ekspozycji. Standardy rachunkowości (GAAP, IFRS) wymagają szerokiego ujawniania tych pozycji w notach do sprawozdań finansowych, a organy nadzorcze nakładają na wiele z nich wymogi kapitałowe (np. poprzez współczynniki konwersji kredytowej dla ekspozycji pozabilansowych na gruncie Basel III).

Współczesne praktyki bankowości równoległej (shadow banking) często opierają się na takich strukturach pozabilansowych – na przykład poprzez przenoszenie aktywów do spółek celowych (SPV). Po kryzysie finansowym z lat 2007–2008 ramy regulacyjne zostały znacząco zaostrzone, aby uniemożliwić bankom gromadzenie „niewidocznego” ryzyka w pozabilansowych podmiotach pośredniczących i podobnych strukturach.

Administracyjne lub neutralne pod względem salda rachunki wewnętrzne

W codziennej działalności bankowej instytucje prowadzą również szereg wewnętrznych rachunków przejściowych i rozliczeniowych (suspense), na których tymczasowo księgowane są pozycje, bez wpływu na wynikową prezentację bilansu netto. Typowe przykłady obejmują rachunki zbiorcze (omnibus), rachunki rozliczeniowe Nostro/Vostro oraz wewnętrzne rachunki rozliczeniowe lub rozrachunkowe, których saldo jest sprowadzane do zera na koniec dnia operacyjnego i które w związku z tym są neutralne bilansowo.

Rachunki te służą wyłącznie celom operacyjnym (na przykład uzgadnianiu przepływów płatniczych) i nie są widoczne dla klientów zewnętrznych jako klasyczne rachunki depozytowe. Niemniej stanowią część wewnętrznej architektury księgowej i podlegają ścieżkom audytu, kontrolom wewnętrznym oraz przeglądowi nadzorczemu.

W tym rozumieniu określenie „off-ledger” nie oznacza pozycji „tajnych” ani nieewidencjonowanych. Odnosi się ono do pozycji utrzymywanych poza podstawową prezentacją księgi głównej, często równoważonych zapisami kontrującymi, tak aby nie miały wpływu netto na wykazywane aktywa i zobowiązania. Ponieważ nie stanowią samodzielnych roszczeń finansowych, co do zasady nie są wykazywane na zewnątrz, lecz pełnią funkcję wewnętrznych instrumentów zarządczych i uzgodnieniowych.

Transakcje off-chain w systemach DLT

W kontekście blockchain i technologii rozproszonego rejestru (DLT) pojęcie off-chain odnosi się do procesów realizowanych poza głównym rozproszonym rejestrem. Dwie strony mogą na przykład dokonywać transakcji dwustronnie za pośrednictwem kanałów płatniczych lub side-chainów, a następnie rozliczać w publicznym blockchainie jedynie wynik po kompensacji.

Banki eksperymentujące z DLT opracowały analogiczne koncepcje. Niektóre konsorcja bankowe prowadzą sieci z kontrolą dostępu (permissioned), w których transakcje między członkami są rejestrowane niemal w czasie rzeczywistym, bez nieodwracalnego zapisywania każdego przepływu w publicznym łańcuchu bloków. Te zaksięgowania poza łańcuchem muszą następnie zostać uzgodnione z nadrzędnym zapisem w łańcuchu („golden record”) i ostatecznie rozliczone w pieniądzu banku centralnego lub banku komercyjnego.

Organy regulacyjne wyjaśniają obecnie, w jaki sposób obowiązki w zakresie prowadzenia ksiąg mają być wypełniane w takich rozwiązaniach hybrydowych. W Stanach Zjednoczonych, przykładowo, organy nadzoru pracują nad wytycznymi dotyczącymi sposobu uzgadniania przez banki tokenów depozytowych opartych na DLT i podobnych konstrukcji z tradycyjnymi bilansami, aby zapewnić dokładną i pozbawioną luk zgodność pozycji on-chain i off-chain. Rozwiązania off-chain obiecują wzrost efektywności i prywatności, lecz muszą być zaprojektowane w taki sposób, aby rachunki prowadzone poza podstawowym rejestrem nie tworzyły obszarów niewidocznych dla nadzoru, zarządzania ryzykiem ani sprawozdawczości finansowej.

Stany Zjednoczone

Rachunki pozabilansowe i system bankowości równoległej (shadow banking)

W Stanach Zjednoczonych konstrukcje pozaksięgowe znane są przede wszystkim jako pozycje pozabilansowe. Banki szeroko wykorzystują działalność pozabilansową, taką jak niewykorzystane linie kredytowe, akredytywy, ekspozycje sekurytyzowane i zobowiązania z tytułu leasingu. Nie są one wykazywane jako standardowe aktywa ani zobowiązania, lecz podlegają ujawnieniu zgodnie z US GAAP/MSSF w notach do sprawozdań finansowych i są raportowane organom nadzoru w sprawozdawczości regulacyjnej.

Po skandalach takich jak Enron (2001) i kryzys finansowy z 2008 r. amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd (SEC) oraz organy nadzoru bankowego (Rezerwa Federalna, OCC) zaostrzyły zasady przejrzystości i konsolidacji dotyczące takich podmiotów. Spółki celowe (SPV) muszą być konsolidowane, jeżeli bank zachowuje ryzyka lub korzyści; w przeciwnym razie podlegają co najmniej obowiązkom ujawnienia informacji, a często także wymogom kapitałowym. Nadzór koncentruje się w szczególności na zapobieganiu uzyskiwaniu przez duże instytucje nieuzasadnionej ulgi kapitałowej poprzez agresywne wykorzystywanie podmiotów pozabilansowych. Działalność pozabilansowa nie może służyć obchodzeniu minimalnych wymogów kapitałowych; wszystkie istotne zobowiązania warunkowe (takie jak wsparcie płynnościowe dla podmiotów typu conduit) uwzględnia się w testach warunków skrajnych i obliczeniach adekwatności kapitałowej.

Środki klientów i aktywa powiernicze również podlegają regulacji. Domy maklerskie muszą na przykład przechowywać środki klientów na wyodrębnionych rachunkach klientowskich, niemieszanych ze środkami własnymi firmy, zgodnie z rygorystycznymi przepisami SEC. Celowa „równoległa księgowość” – umyślne nieewidencjonowanie depozytów lub pożyczek – stanowi oszustwo księgowe. W prawidłowo regulowanym banku amerykańskim nie istnieją legalne „tajne rachunki”, które nie byłyby ujęte w księgach głównych lub pomocniczych banku.

Systemy off-chain oparte na blockchainie

Banki amerykańskie ostrożnie pilotują rozwiązania oparte na DLT. J.P. Morgan wprowadził na przykład JPM Coin, token cyfrowy denominowany w dolarach, przeznaczony dla klientów hurtowych i działający w prywatnym rejestrze opartym na Quorum. Szerszym podejściem są zatokenizowane depozyty – tradycyjne depozyty bankowe reprezentowane jako tokeny w łańcuchu bloków. W takich modelach tokeny krążą w DLT (on-chain), podczas gdy bank jednocześnie prowadzi lustrzany rachunek poza łańcuchem (off-chain) w swoich konwencjonalnych systemach bilansowych.

Amerykańskie organy regulacyjne aktywnie debatują nad tym, w jaki sposób w tym otoczeniu powinny mieć zastosowanie ubezpieczenie depozytów, integralność bilansu oraz KYC/AML. Conference of State Bank Supervisors wezwała Rezerwę Federalną i OCC do wydania jasnych zasad dotyczących ujmowania w księgach tokenów depozytowych, w tym uzgadniania ksiąg on-chain i off-chain oraz stosowania solidnych zapasowych ksiąg rachunkowych. Co do zasady takie eksperymenty są dopuszczalne – przykładowo Przewodniczący FDIC stwierdził, że tokenizacja depozytów nie jest sama w sobie zakazana – podlegają jednak uprzedniej zgodzie organu regulacyjnego oraz ścisłemu nadzorowi. Wytyczne wydane w latach 2022/23 nakazują bankom ostrożne podejście do ekspozycji związanych z kryptoaktywami oraz niestosowanie modeli biznesowych, które mogłyby podważyć stabilność systemu bankowego. Rozwiązania DLT typu off-chain w amerykańskim sektorze bankowym znajdują się zatem nadal w fazie pilotażowej, prowadzonej pod rygorystyczną kontrolą nadzorczą.

Ocena regulacyjna i odróżnienie od oszustwa

Organy amerykańskie uznają legalne struktury pozabilansowe, lecz wymagają przejrzystości i odpowiedniego pokrycia kapitałowego. Pozycji pozabilansowych nie należy utożsamiać z „nieoficjalnymi”; wszystkie istotne pozycje muszą być należycie ewidencjonowane i raportowane.

Jednocześnie SEC, CFTC i FBI od dziesięcioleci ostrzegają przed schematami promującymi rzekome „tajne” rachunki bankowe lub programy inwestycyjne o wysokiej stopie zwrotu. Od lat 90. XX wieku tzw. oszustwa „Prime Bank” wielokrotnie obiecywały dostęp do poufnych rachunków pozabilansowych dużych banków, rzekomo służących do generowania nadzwyczajnych zysków poprzez handel na rachunek własny, często przedstawiane jako Private Placement Programmes lub niejasne transakcje platformowe. SEC jednoznacznie wskazała, że takie obietnice są zawsze oszukańcze; żaden bank podlegający nadzorowi nie oferuje gwarantowanych miesięcznych stóp zwrotu na poziomie dwucyfrowym ani podobnych.

Niedawna sprawa oszustwa na kwotę 100 mln USD (2023 r.) dotyczyła umów odwołujących się do „środków spoza ksiąg” (off-ledger funds) oraz rzekomych przelewów „MT103 Black Screen” – pojęć, które nie istnieją w autentycznym systemie komunikatów SWIFT ani w rozliczeniach międzybankowych. Eksperci bankowi podkreślają, że rzeczywiste transakcje bankowe są zawsze przetwarzane w oficjalnych księgach i systemach, a nie za pośrednictwem tajemniczych, niewidocznych „ekranów”. Organy nadzorcze stosują politykę zerowej tolerancji wobec ukrytych równoległych ksiąg: prowadzenie takich rachunków przez bank stanowiłoby poważne naruszenie wymogów nadzorczych i skutkowałoby surowymi sankcjami za oszustwo księgowe oraz naruszenia przepisów AML.

Podsumowując, w kontekście amerykańskim konstrukcje pozaksięgowe istnieją wyłącznie w formach zgodnych z prawem i podlegających regulacji (warunkowe ekspozycje pozabilansowe, nadzorowane depozyty oparte na DLT itp.). Twierdzenia o „tajnych” rachunkach umożliwiających cudowne pomnażanie majątku są przez organy konsekwentnie traktowane jako oczywiste oszustwo.

Zjednoczone Królestwo

Konwencjonalne struktury pozabilansowe

Brytyjskie ramy bankowe opierają się na w znacznej mierze podobnych zasadach. Działalność pozabilansowa jest szeroko rozpowszechniona, a przed rokiem 2008 duże banki brytyjskie lokowały obszerne portfele kredytowe w Structured Investment Vehicles (SIV) oraz innych podmiotach pośredniczących, aby utrzymać je poza swoimi bilansami. Po kryzysie Prudential Regulation Authority (PRA) wprowadził bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące tzw. „ryzyka wejścia w rolę wspierającą” (step-in risk) – sytuacji, w których bank byłby w praktyce zmuszony wesprzeć podmiot pozornie odrębny.

Banki brytyjskie muszą zatem stale analizować swoje ekspozycje wobec podmiotów nieobjętych konsolidacją i raportować je organowi nadzoru. PRA podkreślał, że złożone struktury pozabilansowe mogą zapewniać dużym instytucjom przewagę w zakresie finansowania i kapitału, której mniejsze podmioty nie są w stanie odtworzyć; odpowiedzią regulacyjną było łagodzenie tych asymetrii poprzez nakładanie dodatkowych wymogów w zakresie płynności i kapitału tam, gdzie jest to właściwe.

Klasyczne rachunki pozabilansowe, takie jak rachunki powiernicze klientów, są dozwolone, lecz podlegają ścisłej regulacji. Firmy inwestycyjne muszą przechowywać środki klientów na wyodrębnionych rachunkach powierniczych w bankach (zgodnie z przepisami FCA dotyczącymi środków klientów); salda te nie są ujmowane w bilansie samej firmy inwestycyjnej. W przypadku samego banku takie rachunki są ujmowane jako zobowiązania wobec beneficjentów, chyba że bank działa wyłącznie jako powiernik. Transakcje strukturyzowane (repo, sekurytyzacje i podobne) rozlicza się zgodnie z MSSF: jeżeli ryzyko pozostaje po stronie banku, ekspozycje muszą zostać skonsolidowane; w przeciwnym razie wymagają ujawnienia w informacji dodatkowej.

Financial Conduct Authority (FCA) egzekwuje rygorystyczne standardy rachunkowości. Naruszenia – takie jak nieprawidłowe ewidencjonowanie środków klientów w sprawie Towergate (2015) – skutkowały znacznymi karami finansowymi. Tajne pomocnicze księgi rachunkowe są po prostu niezgodne z brytyjską architekturą regulacyjną.

Innowacje: DLT i rozwiązania poza księgami w Wielkiej Brytanii

Bank Anglii (BoE) aktywnie promuje integrację DLT z systemem finansowym. W latach 2023/24 BoE zatwierdził pierwszy prywatny, oparty na DLT system płatności hurtowych – Fnality – wspierany pieniądzem banku centralnego. Fnality, konsorcjum wiodących banków, wykorzystuje tokeny do płatności wysokiej wartości, które są w pełni pokryte w stosunku 1:1 saldami utrzymywanymi na zbiorczym rachunku w BoE. Transakcje między uczestnikami są rejestrowane poza główną księgą (off-ledger) w prywatnym łańcuchu bloków, natomiast łączna podaż tokenów odpowiada środkom w księdze BoE.

Fnality zostało uznane na podstawie ustawy o ostateczności rozrachunku (Settlement Finality Act), a Bank Anglii analizuje możliwości połączenia swojej odnowionej infrastruktury RTGS z zewnętrznymi rejestrami DLT. Równolegle w 2023 roku uruchomiono Digital Securities Sandbox (DSS), w którym testowane są infrastruktury papierów wartościowych oparte na DLT, w tym emisja i obrót stokenizowanymi obligacjami.

Inicjatywy te wskazują, że mechanizmy rozrachunku poza łańcuchem bloków (off-chain) w ramach określonego obszaru regulacyjnego są nie tylko dopuszczalne, lecz wręcz zachęcane, pod warunkiem że podlegają silnemu nadzorowi i opierają się na istniejących ramach prawnych (pieniądz banku centralnego, pewność prawna co do przeniesienia tytułu, ochrona inwestorów). Zjednoczone Królestwo opracowuje również ustawowy reżim dla stablecoinów jako środków płatniczych oraz bada wykonalność cyfrowego funta (CBDC), w którym banki komercyjne odgrywałyby kluczową rolę w dystrybucji, a wartość nie byłaby przemieszczana „w cieniu”.

Stanowisko nadzorcze

Brytyjskie organy nadzoru przyjmują podejście neutralne technologicznie: niezależnie od zastosowanej technologii dana działalność musi spełniać obowiązujące wymogi ostrożnościowe i standardy postępowania albo zostać objęta odpowiednio dostosowanymi przepisami. W odniesieniu do rozwiązań funkcjonujących poza rejestrem (off-ledger) oznacza to, że w przypadku przenoszenia działalności na nowe platformy lub powierzania jej prowadzenia podmiotom zewnętrznym wykorzystującym innowacyjną infrastrukturę podstawowe zasady przejrzystości, stabilności finansowej i ochrony aktywów klientów nadal mają pełne zastosowanie.

FCA oraz Serious Fraud Office wielokrotnie ostrzegały przed „Prime Bank Guarantees” oraz oszustwami typu PPP, które rzekomo zapewniają inwestorom dostęp do wyłącznych programów handlowych największych banków. Schematy te często powołują się na fikcyjne „specjalne ekrany” w systemach bankowych, rzekomo dostępne wyłącznie dla wybranych osób wtajemniczonych – potocznie określane mianem mitu „ekranu magenta/czarnego”. W rzeczywistości FCA traktuje takie oferty jako zwykłe oszustwo: prawdziwe platformy handlowe podlegają nadzorowi i nie istnieją żadne tajne ekrany back-office, na których generowane są wolne od ryzyka miliardy.

BoE oraz PRA jednoznacznie wskazują, że każde aktywo finansowe musi zostać ujęte albo w księgach samego banku, albo – w stosownych przypadkach – w bilansie banku centralnego, aby miało skuteczność prawną i znaczenie z punktu widzenia regulacji ostrożnościowych. Brytyjskie ramy regulacyjne w sposób dorozumiany wykluczają zatem możliwość, by regulowane banki zgodnie z prawem prowadziły poza ewidencją „równoległe” rachunki pieniężne. Każda ekspozycja musi być ujęta w bilansie albo podlegać standardowym zasadom ujawniania pozycji pozabilansowych.

Jako globalne centrum finansowe Londyn zachowuje szczególną czujność. Władze starają się zapobiegać nadużywaniu struktur offshore (na przykład do prania środków za pośrednictwem nieewidencjonowanych rachunków) i ściśle współpracują z organizacjami międzynarodowymi, takimi jak FATF. W praktyce struktury poza ewidencją (off-ledger) istnieją w Wielkiej Brytanii wyłącznie jako regulowane wyjątki (rachunki powiernicze, transakcje pozabilansowe, nadzorowane pilotaże DLT) – nigdy jako utajone równoległe księgi.

Szwajcaria

Rachunki pozabilansowe i księgowość administracyjna

Szwajcaria ma długą tradycję wyspecjalizowanych praktyk bankowych neutralnych dla bilansu. Klasycznym przykładem są wspomniane wcześniej rachunki powiernicze (fiduciary): banki szwajcarskie przyjmują środki klientów i lokują je we własnym imieniu w bankach zagranicznych. Ryzyko ekonomiczne pozostaje po stronie klienta, a od 1974 roku takie depozyty powiernicze muszą być ujmowane jako pozycje pozabilansowe. Bank uzyskuje wyłącznie prowizję, a kwoty ujawnia w informacji dodatkowej, zamiast ujmować je jako zobowiązania.

Historycznie rachunki numerowane często przedstawiano jako „rachunki tajne”. W rzeczywistości są to zwykłe rachunki ujmowane w bilansie (zobowiązania wobec klientów), a tożsamość klienta jest wewnętrznie ukrywana za numerem. Są to zatem rachunki ujęte w księgach, objęte anonimowością, a nie rachunki prowadzone poza księgami; ponadto w związku ze współczesnymi wymogami AML/KYC anonimowość w tradycyjnym rozumieniu w dużej mierze zanikła.

Banki szwajcarskie prowadzą również liczne pozabilansowe rachunki administracyjne do celów operacyjnych, na przykład rachunki tranzytowe czeków, zbiorcze rachunki nostro oraz depozyty metali szlachetnych. Warto zauważyć, że do 1981 roku niektóre zobowiązania z tytułu metali szlachetnych nie były ujmowane w bilansie, jednak praktykę tę następnie zmieniono i przeniesiono je do ksiąg głównych. W 1995 roku szwajcarskie standardy rachunkowości wprowadziły wprost raportowanie instrumentów pochodnych w ujęciu brutto, obejmując dotychczasowe ujęcie pozaksięgowe bardziej przejrzystymi ramami. Obecnie okólnik FINMA dotyczący rachunkowości banków (FINMA-RS 2020/1) wymaga pełnej przejrzystości w zakresie pozycji pozabilansowych.

Szwajcarski reżim tajemnicy bankowej historycznie chronił dane klientów wobec osób trzecich, jednak nigdy nie zwalniał banków z obowiązku prowadzenia prawidłowej dokumentacji wewnętrznej. Pojęcie „rachunków tajnych”, które nie są ujęte ani w bilansie, ani w wewnętrznych księgach, jest niezgodne ze szwajcarskim prawem nadzorczym. Każde zobowiązanie wobec klienta musi być odzwierciedlone w księgach banku, nawet jeśli pozostaje poufne wobec osób zewnętrznych. FINMA potraktowałaby niezaksięgowany depozyt jako poważne naruszenie.

Systemy DLT i rozwiązania off-chain w Szwajcarii

Szwajcaria jest liderem w regulacyjnej integracji technologii blockchain. W 2021 r. weszła w życie jej ustawa o DLT, uznająca „registerwertrechte” (papiery wartościowe oparte na rejestrze) oraz wprowadzająca kategorię licencji dla platform obrotu opartych na DLT. SIX Digital Exchange (SDX), który w 2021 r. uzyskał od FINMA licencję giełdy papierów wartościowych i centralnego depozytu papierów wartościowych, prowadzi regulowaną infrastrukturę emisji i obrotu cyfrowymi papierami wartościowymi. SDX wykorzystuje do rozrachunku prywatną sieć DLT, pozostając w pełni osadzony w istniejącej infrastrukturze rynku finansowego.

Tokeny ewidencjonowane w takiej nadzorowanej infrastrukturze traktuje się jako element regulowanych operacji na rynku finansowym.

W marcu 2025 r. BX Digital, spółka zależna BX Swiss (Boerse Stuttgart Group), uzyskała pierwszą licencję FINMA na prowadzenie platformy obrotu DLT. W tym modelu transakcje handlowe są zawierane poza łańcuchem bloków (off-chain) w konwencjonalnych systemach obrotu, natomiast rozrachunek ma charakter hybrydowy: część dotycząca papierów wartościowych jest realizowana za pośrednictwem inteligentnych kontraktów w sieci Ethereum, a część gotówkowa – w systemie SIC (szwajcarskim międzybankowym systemie płatniczym prowadzonym przez SNB). Moduł płatności off-chain stanowi pomost między blockchainem a rachunkiem giro w SNB i zapewnia realizację rozrachunku w trybie „dostawa za płatność”. W trakcie rozrachunku tokeny papierów wartościowych są tymczasowo przenoszone do inteligentnego kontraktu (pełniącego funkcję zbliżoną do powiernictwa) i zostają zwolnione na rzecz kupującego niezwłocznie po potwierdzeniu płatności.

Taka architektura pokazuje, jak księgi off-chain i on-chain można połączyć w celu zwiększenia efektywności bez rezygnacji z ochrony, jaką zapewniają pieniądz banku centralnego i szwajcarskie ramy prawne. FINMA wymaga jasnych zasad dotyczących kwalifikowalności uczestników, odpowiedzialności i przejrzystości operacyjnej. Elementy poza księgą (w tym kontekście przepływy handlowe off-chain) są dopuszczalne wyłącznie jako składniki autoryzowanego, ściśle kontrolowanego systemu.

Ocena regulacyjna

Szwajcarskie organy nadzoru sprzyjają innowacjom, lecz są bezkompromisowe w oddzielaniu zgodnych z prawem struktur finansowych od oszustw. Uznane konstrukcje pozabilansowe – rachunki powiernicze, platformy obrotu oparte na DLT i podobne rozwiązania – opierają się na wyraźnych podstawach prawnych i licencjach. Jednocześnie FINMA prowadzi publiczną listę ostrzeżeń dotyczącą podmiotów oferujących usługi finansowe bez zezwolenia, często obiecujących nierealistyczne zyski. Należą do nich międzynarodowe schematy, od „High Yield Investment Programs” po rzekome historyczne monetyzacje obligacji, oraz fikcyjne organizacje takie jak „OITC/UNOITC”.

Powtarzającym się wątkiem w takich oszustwach jest twierdzenie, że w szwajcarskim systemie bankowym istnieją ukryte rachunki lub „czarne ekrany”, na których rzekomo oczekują ogromne sumy przeznaczone dla uprzywilejowanych klientów. Organy nadzorcze jednoznacznie wyjaśniły: szwajcarskie banki nie prowadzą takich struktur. Środki są albo przechowywane jako depozyty klientów w bilansie, albo lokowane w należycie udokumentowanych instrumentach powierniczych. Każde odstępstwo od tych ram jest cechą charakterystyczną oszukańczych promotorów, a nie instytucji regulowanych.

Oszuści często reklamują rzekomy „dostęp przez czarny ekran”, który miałby być zarezerwowany dla bankierów wysokiego szczebla w celu realizacji transakcji pozabilansowych. W rzeczywistości są to sfabrykowane interfejsy, mające nadać oszukańczym schematom pozór ekskluzywności i wiarygodności. FINMA oraz szwajcarski sektor bankowy podkreślają, że żadna renomowana instytucja nie prowadzi nieznanych „tajnych rachunków”. Rachunki pozabilansowe w Szwajcarii są zatem albo prawnie zdefiniowane i raportowane, albo nie istnieją. Prawo szwajcarskie wyraźnie zakazuje tworzenia ksiąg pobocznych służących ukrywaniu aktywów; naruszenia byłyby ścigane jako fałszerstwo oraz jako naruszenie obowiązków nadzorczych.

Singapur

Rachunki pozabilansowe i wewnętrzne

Jako ważny ośrodek finansowy Singapur stosuje międzynarodowe standardy rachunkowości (MSSF) oraz zasady Bazylei dotyczące ryzyk pozabilansowych. Monetary Authority of Singapore (MAS) wymaga od banków przedstawiania w sprawozdaniach regulacyjnych szczegółowego zestawienia ekspozycji pozabilansowych (np. MAS Notice 610, który obejmuje kwoty ekwiwalentu kredytowego dla zobowiązań, instrumentów pochodnych i podobnych pozycji).

Banki singapurskie stosują struktury powiernicze i przechowawcze zbliżone do funkcjonujących w Wielkiej Brytanii i Szwajcarii – na przykład rachunki przechowania aktywów klientów, które nie kwalifikują się jako depozyty bankowe i w związku z tym są pozabilansowe dla podmiotu przechowującego. W bankowości prywatnej powszechnie stosuje się struktury trustowe, w których aktywa klientów są prawnie utrzymywane w wyodrębnionych trustach (często z siedzibą na Kajmanach, na Jersey lub w porównywalnych jurysdykcjach), a zatem nie są wykazywane w bilansie banku.

MAS akceptuje takie konstrukcje w ramach przepisów ustawowych, jednak szczególny nacisk kładzie na mechanizmy kontroli w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy w odniesieniu do takich trustów offshore. Istnieją także wewnętrzne rachunki neutralne bilansowo – do rozliczania czeków oraz na potrzeby znaczącej w Singapurze działalności w zakresie bankowości korespondencyjnej (rachunki nostro w wielu walutach).

MAS słynie z rygorystycznego egzekwowania przepisów. W sprawach, w których pracownicy prowadzili nielegalne „równoległe” ustalenia, sankcje były bardzo surowe. W kontekście skandalu 1MDB Singapur nałożył na przykład sankcje na kilku bankierów i instytucje za ułatwianie pozorowanych transakcji – choć na formalnie istniejących rachunkach, a nie na rzeczywiście pozaksięgowych, nieujętych w księgach pozycjach.

Inicjatywy blockchain poza łańcuchem (off-chain)

MAS uchodzi za pioniera eksperymentów z technologią blockchain w sektorze bankowym. Już w 2016 r. uruchomił Project Ubin, wspólną inicjatywę z krajowymi i międzynarodowymi bankami, mającą na celu testowanie rozrachunku międzybankowego opartego na DLT. Kolejne etapy z powodzeniem wykazały wykonalność płatności transgranicznych z wykorzystaniem tokenizowanych środków banku centralnego.

W 2021 r. prace te zaowocowały utworzeniem Partior, wspólnego przedsięwzięcia DBS Bank, Temasek i J.P. Morgan. Partior prowadzi oparty na DLT system płatniczy, na którym uczestniczące banki mogą wymieniać wiele walut (początkowo SGD i USD) niemal w czasie rzeczywistym. Uczestniczące banki lokują środki w Partior (ostatecznie zabezpieczone przez MAS lub na rachunkach chronionych), które są następnie reprezentowane jako tokeny cyfrowe obiegające w sieci Partior poza księgą.

Przedstawiciele MAS uznali to za globalny kamień milowy w dziedzinie walut cyfrowych, ponieważ zapewnia to zaufaną infrastrukturę dla płatności transgranicznych w formie tokenizowanej. Co istotne, MAS sprawuje nadzór nad tego rodzaju innowacjami i je wspiera: uchwalił ustawę o usługach płatniczych (Payment Services Act) regulującą elektroniczne tokeny płatnicze, w tym stablecoiny, a także uczestniczy w międzynarodowych forach (m.in. wraz z BoE w globalnych inicjatywach dotyczących finansów cyfrowych oraz w BIS Innovation Hub) w celu opracowania standardów interoperacyjności między platformami DLT a systemami konwencjonalnymi.

Rachunki off-chain, rozumiane jako pozycje tokenów zapisywane w DLT, a nie w tradycyjnych księgach, pojawiają się zatem w Singapurze – lecz wyłącznie w ściśle uregulowanych ramach. MAS uruchomił również Project Guardian (2022), w którym testuje protokoły DeFi w kontrolowanych środowiskach, gdzie weryfikacje off-chain (np. tożsamości) łączone są z obrotem i rozrachunkiem on-chain.

Stanowisko regulacyjne

MAS jest powszechnie kojarzony z zasadą „ta sama działalność, to samo ryzyko, te same przepisy”. To, czy bank utrzymuje zobowiązania na rachunku tradycyjnym, czy w postaci tokenów w technologii DLT, nie ma znaczenia dla podstawowych oczekiwań nadzorczych: bufory płynności, adekwatność kapitałowa i zarządzanie ryzykiem muszą być współmierne.

Rachunki poza ewidencją, rozumiane jako nieujęte w księgach środki, nie są tolerowane. Banki singapurskie podlegają ścisłemu nadzorowi, obejmującemu również ich oddziały zagraniczne. W ostatnich latach MAS prowadził kilka spraw, w których oszuści oferujący inwestycje o wysokiej stopie zwrotu próbowali wykorzystać Singapur jako wiarygodne tło swojej działalności. MAS współpracuje z organami ścigania w celu likwidowania piramid finansowych (często promowanych jako HYIP – High Yield Investment Programs). Przekaz jest jednoznaczny: obietnice 10% miesięcznie lub podobnych zwrotów w ramach „gwarantowanych tajnych programów” są nierealistyczne i niezgodne z prawem.

Gdyby singapurski bank tolerował wewnętrznie takie ukryte działania, MAS interweniowałby niezwłocznie. Dochodzenia prowadzone w 2020 r. wobec banków zaangażowanych w przepływy związane z Wirecard zakończyły się na przykład nałożeniem kar i rygorystycznymi środkami naprawczymi, głównie dlatego, że poszczególne rachunki i transakcje nie zostały w wystarczającym stopniu ujawnione w sprawozdawczości, a nie dlatego, że faktycznie były pozabilansowe.

Podsumowując, struktury funkcjonujące poza księgami banku istnieją w Singapurze niemal wyłącznie jako świadomie wdrażane innowacje osadzone w ramach regulacyjnych (takie jak Partior) lub jako prawnie uznane konstrukcje powiernicze. Nielegalne, ukryte rachunki nie korzystają z żadnej ochrony; w ramach singapurskiego systemu prawnego i nadzorczego podejmowano by zdecydowane działania przeciwko osobom odpowiedzialnym.

Luksemburg

Trusty i podmioty pozabilansowe

Luksemburg jest centrum finansowym znanym z elastycznych możliwości strukturyzowania, zwłaszcza w obszarze funduszy i sekurytyzacji. Konstrukcje pozabilansowe stanowią integralny element legalnego zestawu produktów. Luksemburska fiducie (konstrukcja zbliżona do trustu) umożliwia przeniesienie aktywów na powiernika (często bank), który przechowuje je odrębnie od własnej masy majątkowej. Zgodnie z prawem aktywa powiernicze nie są ujmowane w bilansie powiernika, lecz zarządzane poza bilansem. Zapewnia to inwestorom wysoki stopień ochrony, ponieważ wierzyciele banku nie mogą zająć majątku powierniczego.

Takie rachunki fiducie są szeroko stosowane w finansach korporacyjnych (np. przy wygaszaniu portfeli kredytowych) oraz w prywatnych strukturach majątkowych. Równolegle luksemburska ustawa o sekurytyzacji pozwala bankom tworzyć spółki celowe (SPV), które nabywają kredyty lub inne aktywa i refinansują się poprzez noty emitowane na rzecz inwestorów. Te spółki celowe są odrębnymi podmiotami prawnymi, często poza bilansem banku inicjującego, o ile nie są spełnione kryteria konsolidacji.

Luksemburg aktywnie promuje takie struktury, wymaga jednak przestrzegania przepisów UE (konsolidacja zgodnie z CRR, limity dużych ekspozycji itp.). Określenie „off-ledger” oznacza w tym kontekście przede wszystkim poza bilansem własnym banku, lecz nie poza zasięgiem nadzoru. CSSF (Commission de Surveillance du Secteur Financier) szczegółowo analizuje struktury SPV, aby zapewnić przejrzystość leżącego u ich podstaw ryzyka.

W bieżącej księgowości banki luksemburskie prowadzą administracyjne rachunki pozabilansowe, często nazywane comptes d’ordre, służące do ewidencjonowania zobowiązań warunkowych i innych pozycji pozabilansowych. Jako państwo członkowskie EU Luksemburg podlega MSSF, które wymagają szerokiego ujawniania zobowiązań pozabilansowych. Nie ma zatem uzasadnionej przestrzeni dla „ukrytych rachunków”: każda ekspozycja musi zostać wykazana albo w bilansie, albo w notach objaśniających.

Wdrażanie technologii blockchain i DLT

Luksemburg pozycjonuje się jako jurysdykcja przyjazna kryptoaktywom, a zarazem zgodna z wymogami regulacyjnymi. CSSF udzielił licencji firmom z sektora kryptoaktywów już w 2018 roku (np. Bitstamp jako instytucja płatnicza). W odniesieniu do banków CSSF wyjaśnił, że przechowywanie kryptoaktywów i obrót nimi są dopuszczalne, z zastrzeżeniem standardowej należytej staranności i zarządzania ryzykiem.

Kilka luksemburskich banków uczestniczy w projektach pilotażowych w ramach unijnego reżimu pilotażowego DLT (obowiązującego od 2023 r.), który wyznacza ramy dla infrastruktur rynkowych opartych na technologii rozproszonego rejestru (DLT). Giełda Papierów Wartościowych w Luksemburgu notuje na przykład tokenizowane obligacje cyfrowe (np. emitowane przez EBI) obok ich tradycyjnych odpowiedników, przy czym rozrachunek odbywa się za pośrednictwem prywatnego łańcucha Ethereum, a płatności gotówkowe są realizowane przez bank tradycyjny (np. Banque de Luxembourg).

W takich przypadkach bank prowadzi wewnętrzne rachunki tokenowe poza łańcuchem bloków (off-chain), odzwierciedlające uprawnienia do papierów wartościowych w formie cyfrowej, przy czym faktyczny transfer w łańcuchu bloków następuje dopiero w terminie zapadalności lub w wyznaczonych punktach rozliczenia. Te modele hybrydowe pokazują, że rachunki poza księgą główną (rozumiane jako wewnętrzne rejestry tokenów) rzeczywiście są wykorzystywane, lecz przez ograniczony czas i z zastrzeżeniem ostatecznego uzgodnienia z księgami głównymi.

Luksemburg uchwalił w 2021 r. ustawę o blockchainie, która m.in. pozwala na wykorzystywanie rozproszonych rejestrów jako oficjalnych rejestrów papierów wartościowych. Rejestr może być zatem prowadzony poza tradycyjną księgą (off-ledger, w technologii blockchain) i mimo to wywoływać skutki prawne, o ile jego operator uzyskał zezwolenie CSSF.

Jurysdykcja wspiera innowacje w obszarze fintech (poprzez inicjatywę LëtzFintech), jednocześnie podtrzymując zasadę, że standardy regulacyjne nie ulegają rozwodnieniu. Procesy off-ledger lub off-chain podlegają monitorowaniu; banki muszą na przykład raportować do banku centralnego (BCL) ekspozycje na tokeny kryptograficzne.

Ocena regulacyjna

Luksemburg wyraźnie odróżnia zgodne z prawem struktury pozabilansowe od bezpodstawnych twierdzeń. Ze względu na swoje powiązania z sektorem finansowym offshore kraj ten od czasu do czasu przyciągał oszukańcze schematy. W latach 2010–2019 organy nadzoru ostrzegały przed programami typu piramida finansowa, które rzekomo inwestowały w „instrumenty bankowe Luksemburga”. W jednej z głośnych spraw (tzw. afera Mandarin Bank) promotorzy twierdzili, że luksemburski bank centralny oferuje prywatnym inwestorom tajne rachunki. BCL niezwłocznie zdementował takie twierdzenia.

Rzeczywistość jest prosta: banki luksemburskie mają zakaz przyjmowania depozytów oraz prowadzenia innej działalności poza oficjalnymi księgami. Każde rozwiązanie powiernicze i każdy rachunek klienta są rejestrowane – jeżeli nie w bilansie, to na wyraźnie oznaczonych rachunkach powierniczych lub pozabilansowych. W przeszłości nieujawnione rachunki z „czarnymi pieniędzmi” korzystały z tajemnicy bankowej, jednak została ona znacznie ograniczona poprzez automatyczną wymianę informacji (CRS) oraz surowsze reżimy AML.

Obecnie standardy compliance są wysokie; każdy bank, który próbowałby prowadzić nieujawnione rachunki, naraziłby się na cofnięcie licencji i postępowanie karne. W związku z tym rachunki pozaksięgowe w Luksemburgu istnieją wyłącznie w legalnych, regulowanych formach (trusty, sekurytyzacje, pilotaże DLT itp.), a nie jako ukryte równoległe księgi.

Centra finansowe offshore

Wykorzystanie struktur pozaksięgowych

Szereg ośrodków offshore (Kajmany, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Jersey, Panama itp.) był historycznie wykorzystywany do prowadzenia działalności bankowej i działalności na rynkach kapitałowych poza bardziej rygorystycznym otoczeniem bilansowym jurysdykcji macierzystych. Przed 2008 rokiem globalne banki często prowadziły spółki celowe (SPV) z siedzibą na Kajmanach na potrzeby swapów ryzyka kredytowego, programów papierów komercyjnych i innych struktur, które nie były konsolidowane w sprawozdaniach grupy ani w USA, ani w Europie. Konstrukcje te były formalnie zgodne z prawem, lecz wykorzystywały arbitraż regulacyjny.

Po kryzysie G20 oraz Rada Stabilności Finansowej (Financial Stability Board) przeciwdziałały takim praktykom bankowości równoległej (shadow banking) poprzez zaostrzone zasady konsolidacji, limity dużych ekspozycji oraz wymogi ujawniania pozycji pozabilansowych. Obecnie banki muszą albo konsolidować podmioty offshore, albo uwzględniać je w swoich raportach z zakresu ryzyka.

Same banki offshore działają w ramach lokalnych przepisów, które w wielu przypadkach zostały dostosowane do standardów międzynarodowych (zasady kapitałowe Bazylei, AML/CFT itp.), częściowo po to, aby uniknąć umieszczenia na czarnych listach. Mimo to aura tajemnicy otaczająca centra offshore wciąż przyciąga oszustów. Krążą mity o „światowych rachunkach” na Filipinach, tajnych funduszach banków centralnych na Kajmanach i podobnych fantazjach. Poważne dochodzenia, w tym prowadzone przez MFW, nie wykazały żadnych dowodów na to, że w takich mitycznych rachunkach ulokowano biliony; rzekome „odkrycia” zwykle wynikają albo z błędnej interpretacji legalnych rezerw, albo z ewidentnych fałszerstw.

Banki offshore mogą oferować rachunki numerowane i działać w oparciu o mniej rygorystyczne zasady ujawniania informacji, jednak nadal mają obowiązek ewidencjonować wszystkie rachunki we własnych księgach i ujawniać je organom nadzorczym (na przykład w brytyjskich terytoriach zamorskich pewną rolę odgrywa nadzór brytyjski). Większość banków offshore w dużym stopniu opiera się na zaufaniu swojej międzynarodowej klienteli i nie może sobie pozwolić na systematyczną manipulację bilansem. Tam, gdzie do takich praktyk dochodziło (np. wykorzystywanie przez Banco Ambrosiano oddziałów offshore w latach 80. XX wieku), kończyło się to skandalem i upadkiem.

Obecnie centra offshore dążą do dostosowania się do globalnych standardów w zakresie zgodności, aby pozostać włączonymi do międzynarodowego systemu finansowego. Jednocześnie nadal umożliwiają legalne tworzenie struktur (trusty, fundacje, prywatne spółki inwestycyjne), które pozwalają osobom o wysokim majątku netto utrzymywać aktywa poza ich osobistym bilansem, lecz w księgach banków lub powierników nimi zarządzających. Aktywa objęte są zatem ramą prawną, a nie całkowicie niewidocznym rachunkiem.

DLT a offshore

Kilka mniejszych jurysdykcji zabiega o status ośrodków przyjaznych kryptoaktywom – na przykład Bermudy, Malta czy Liechtenstein (ten ostatni nie jest offshore w klasycznym rozumieniu, lecz mikropaństwem). Jurysdykcje te uchwaliły przepisy uznające aktywa cyfrowe, a w niektórych przypadkach dopuszczające dokonywanie transakcji wyłącznie w rozproszonych rejestrach. Na przykład liechtensteińska ustawa TVTG (Blockchain Act) wprowadziła pojęcie rachunków Trusted Technology (TT).

Jednak nawet w tych ramach prawnych każdy pośrednik finansowy prowadzący takie rachunki TT musi posiadać licencję oraz odzwierciedlać zawartość tych rachunków w swoich systemach wewnętrznych. Nie istnieje próżnia regulacyjna, która pozwalałaby bankom przetwarzać transakcje w całości poza jakąkolwiek formą ewidencji księgowej.

Ocena ryzyka i ryzyko nadużyć

Struktury offshore można ukształtować zgodnie z prawem, jednak często są one kojarzone z uchylaniem się od opodatkowania i praniem pieniędzy. Organy takie jak FATF dążą do wyeliminowania anonimowych rachunków poza księgami (off-ledger) poprzez promowanie rejestrów beneficjentów rzeczywistych i norm przejrzystości. Wiele trustów offshore musi obecnie ujawniać swoich ostatecznych beneficjentów rzeczywistych.

W odniesieniu do rachunków nieujętych w księgach oznacza to, że gdyby jakikolwiek bank na świecie próbował prowadzić tajne rachunki poza księgą główną, takie postępowanie zostałoby najprawdopodobniej wykryte albo skutkowałoby odcięciem tej instytucji od międzynarodowego systemu płatniczego. Głośne oszustwa ostatnich dekad (Stanford International Bank na Antigui, FBME na Cyprze i w Tanzanii itp.) rzeczywiście dotyczyły banków offshore, jednak rachunki, o których mowa, były mimo to ujęte w księgach – oszustwo polegało na fałszowaniu wyciągów, sprzeniewierzeniu środków lub wprowadzaniu w błąd, a nie na faktycznym nieujmowaniu sald w księgach.

W konsekwencji nie istnieją uznane, zgodne z prawem rachunki prowadzone poza księgami, które pozostawałyby całkowicie niewidoczne. Każda wiarygodna struktura wymaga co najmniej podmiotu prawnego lub umowy gdzieś w łańcuchu, a zatem pewnej formy ewidencji.

Mimo to w internecie rozkwita tworzenie mitów. Samozwańczy „guru finansów” reklamują dostęp do transakcji PPP, tajnych programów banków centralnych lub historycznych obligacji rzekomo spieniężanych w ramach transakcji offshore poza księgami. Organizacje takie jak Interpol, SEC i FCA wielokrotnie wyjaśniały, że takie oferty są oszustwami. Zwięzła zasada, jaką sformułował jeden z ekspertów fintech, oddaje istotę sprawy: jeżeli umowa odwołuje się do „środków poza księgami” lub „bezryzykownej transakcji na prywatnej platformie”, jest to oszustwo. Prawdziwe transakcje są ujęte w księgach, weryfikowalne i podlegają kontroli zgodności; nikt nie przekazuje 100 mln USD na podstawie prywatnego pliku PDF i rozmowy telefonicznej. Trafnie odzwierciedla to zasadniczy sceptycyzm organów nadzorczych wobec rzekomych tajnych rachunków offshore.

Istnienie i dopuszczalność rachunków prowadzonych poza księgami (off-ledger)

Uprawnione przejawy

Tak, struktury zbliżone do rachunków, prowadzone poza główną księgą, istnieją w profesjonalnych systemach bankowych na całym świecie, lecz wyłącznie w ściśle określonych formach. Zazwyczaj są to:

• Pozycje pozabilansowe (rachunki powiercze, gwarancje, SPV, sekurytyzacje) lub
• Technologiczne rozwiązania off-chain (prywatne sieci DLT, kanały płatnicze drugiej warstwy).

Konstrukcje te są uznawane lub tolerowane przez organy regulacyjne, o ile spełniają wymogi w zakresie przejrzystości, sprawozdawczości i ostrożnościowe. Na przykład rachunki powiernicze w Szwajcarii, Luksemburgu i podobnych jurysdykcjach są wyraźnie uregulowane prawnie jako neutralne bilansowo stosunki powiernicze. Podobnie innowacyjne mechanizmy rozrachunku oparte na DLT – wspierane przez banki centralne i organy nadzorcze (BoE–Fnality w Wielkiej Brytanii, MAS–Partior w Singapurze, SDX/BX w Szwajcarii) – są testowane w ramach nadzorowanych struktur.

„Regulowane” w tym kontekście oznacza, że struktury:

• podlegają reżimom licencyjnym i nadzorczym,
• wiążą się z obowiązkami sprawozdawczymi,
• podlegają przepisom dotyczącym kapitału i płynności oraz
• opierają się na jasnych ramach umownych i prawnorzeczowych.

Żadne większe centrum finansowe nie zezwala bankom na prowadzenie rzeczywiście tajnych równoległych rachunków, które pozostają całkowicie poza bilansem i sprawozdawczością regulacyjną.

Stanowisko regulacyjne

We wszystkich badanych jurysdykcjach – w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Singapurze, Luksemburgu oraz wiarygodnych ośrodkach offshore – prowadzenie niezaksięgowanych rachunków klientów jest wprost lub pośrednio zakazane. Każdy kierownik, który przekierowuje środki „poza księgę główną”, narusza podstawowe prawo bilansowe i standardy compliance. Często wystarczają do tego szerokie klauzule generalne (takie jak niemiecki §25a KWG dotyczący prawidłowej organizacji działalności), a samo określenie „off-ledger” nie musi w ustawie występować.

Organy nadzoru wymagają, aby bilanse banków obejmowały wszystkie istotne pozycje, i zastrzegają sobie szerokie uprawnienia do przeprowadzania kontroli na miejscu oraz audytów śledczych w celu wykrywania ksiąg równoległych (shadow books). Nic nie wskazuje na to, aby jakakolwiek jurysdykcja ustanowiła oficjalne wyjątki dopuszczające na przykład utrzymywanie „tajnych funduszy suwerennych” poza księgami w bankach komercyjnych. Twierdzenia o takim charakterze pochodzą niemal zawsze z wątpliwych źródeł. Przeciwnie, regulatorzy współpracują na szczeblu międzynarodowym w celu ograniczania bankowości cieniowej (shadow banking) oraz stosowania spójnych zasad wobec analogicznych ryzyk w obszarze kryptoaktywów.

Odgraniczenie od oszukańczych twierdzeń

Granicę między uprawnioną innowacją finansową a oszustwem wyznacza przejrzystość wobec organów nadzoru. Konstrukcje pozabilansowe o charakterze uprawnionym są znane nadzorcom, ujawniane w sprawozdaniach finansowych (co najmniej w informacji dodatkowej) i służą spójnym celom (transfer ryzyka, efektywność, ochrona aktywów klientów). Natomiast konstrukcje nieuprawnione opierają się na braku przejrzystości:

• teorie spiskowe o „tajnych rachunkach światowych”;
• oferty rzekomo zapewniające inwestorom detalicznym dostęp do wysokodochodowych transakcji prowadzonych poza księgami;
• rzekome „specjalne ekrany” lub „czarne ekrany” dostępne wyłącznie dla wtajemniczonych.

Żaden z tych mechanizmów nie został zaakceptowany przez żaden organ nadzoru; wręcz przeciwnie, wydano liczne wyraźne ostrzeżenia. Szczególnie wymowna jest maksyma: „Jeżeli umowa wspomina o »środkach poza księgami«, padają Państwo ofiarą oszustwa”. Ocena ta znajduje silne potwierdzenie w działaniach egzekucyjnych organów nadzoru w Stanach Zjednoczonych, Europie i Azji.

Synteza dla poszczególnych krajów

• W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii koncepcje pozaksięgowe (off-ledger) są dopuszczalne wyłącznie jako element utrwalonej działalności pozabilansowej, podlegającej zaostrzonym po kryzysie mechanizmom kontroli i pełnemu raportowaniu ryzyka.
• Szwajcaria i Luksemburg zapewniają ramy prawne dla struktur powierniczych i innych struktur pozabilansowych typu trust, zachowując jednak pełny nadzór, który nie pozostawia miejsca na mistyfikację.
• Singapur i Wielka Brytania przodują w innowacjach opartych na DLT, które technicznie opierają się na procesach off-chain, lecz są rozwijane w ścisłej współpracy z organami regulacyjnymi.
• Dobrze regulowane ośrodki offshore przekonały się, że utrzymująca się nieprzejrzystość jest nie do pogodzenia z długoterminową żywotnością; coraz częściej współpracują one w zakresie globalnych standardów. Zgodne z prawem konstrukcje pozabilansowe offshore są dziś przede wszystkim narzędziami planowania podatkowego i spadkowego podlegającymi obowiązkowemu raportowaniu, a nie schronieniem dla niezadeklarowanych środków pochodzących z nielegalnych źródeł.

Uwaga końcowa

Podsumowując, rzeczywiście istniejące struktury poza księgami w profesjonalnej bankowości są albo regulowane i zgodne z prawem, albo – jeśli przedstawia się je inaczej – stanowią fikcyjne konstrukcje oszustów. Żaden bank działający we wspomnianych renomowanych jurysdykcjach nie może dowolnie przenosić środków „poza księgi” bez naruszenia prawa. Organy nadzorcze systematycznie zamykają takie luki; wszędzie tam, gdzie ktoś twierdzi inaczej, inwestorzy powinni potraktować to jako natychmiastowy sygnał ostrzegawczy.